ქართული გვარები: დაბოლოებები, მნიშვნელობა და გავრცელება

ქართველები გვარის გაგონებისთანავე ხვდებიან, საიდან არის ადამიანი: შენგელია — მეგრელია, მარგიანი — სვანი, წიკლაური — მთიდან, კაპანაძე — სავარაუდოდ იმერეთიდან. ეს იმიტომ მუშაობს, რომ გვარები კუთხეების მიხედვით ჩამოყალიბდა და თითოეულ კუთხეს თავისი სუფიქსი აქვს. ამ სტატიაში მოკლედ ვაჯამებ, რას ნიშნავს დაბოლოებები და რომელი გვარებია ყველაზე ხშირი.

კუთხე-კუნჭულები

წესი აბსოლუტური არ არის: საუკუნეების განმავლობაში ხალხი გადაადგილდებოდა და დღეს გელაშვილები ბათუმშიც ცხოვრობენ, ბერიძეები კი თბილისში. მაგრამ საგვარეულოს ფესვებზე დაბოლოება თითქმის ყოველთვის მიგვანიშნებს.

-შვილი და -ძე: რა განსხვავებაა

-შვილი აღმოსავლეთ საქართველოსთვისაა დამახასიათებელი: გელაშვილი — „გელას შვილები“. კახეთის მარნებში თითქმის ყველა მასპინძელი „-შვილია“.

-ძე დასავლეთში ჭარბობს: იმერეთში, გურიაში, რაჭასა და განსაკუთრებით აჭარაში. ბერიძე — „ბერის ძე“, ლომიძე — „ლომას ძე“. „-ძე“ უფრო ძველი, წიგნური ფორმაა, რომელიც შუა საუკუნეების სიგელებში გვხვდება („დავით, ძე ბაგრატისა“).

მეგრული გვარები: -ია, -უა, -ავა

სამეგრელოდან მოდის გვარები -ია (შენგელია, კვარაცხელია, გამსახურდია, დანელია), -უა (გოგუა, ჯოჯუა), -ავა (ოკუჯავა, ჩიქობავა) დაბოლოებით.

სვანური გვარები: -ანი

სვანეთის გვარები -ანი ან -იანი სუფიქსით ბოლოვდება: მარგიანი, ღურჭიანი, ლიპარტელიანი, დადეშქელიანი. სვანეთში დღემდე ახსოვთ, რომელმა საგვარეულომ ააშენა რომელი კოშკი მესტიასა თუ უშგულში.

მთის გვარები: -ური, -ული

ხევსურეთში, ფშავში, მთიულეთსა და თუშეთში გვარები ხშირად -ური და -ული სუფიქსით ბოლოვდება: წიკლაური, არაბული, ჭინჭარაული. წიკლაური ქვეყნის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული გვარია.

ყველაზე გავრცელებული გვარები

სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მონაცემებით, პირველი ათეული ასეთია:

1. ბერიძე
2. კაპანაძე
3. გელაშვილი
4. მაისურაძე
5. გიორგაძე
6. ლომიძე
7. წიკლაური
8. ბოლქვაძე
9. კვარაცხელია
10. ნოზაძე

ბერიძე დიდი უპირატესობით პირველია — დაახლოებით 29 ათასი ადამიანი, შემდეგ კაპანაძე (19 ათასზე მეტი) და გელაშვილი (18 ათასზე მეტი). ათეულში -ძე გვარები ჭარბობს, რადგან დასავლეთ საქართველოსა და აჭარაში ეს ტიპი თითქმის უნივერსალურია.

57 ქართული გვარი კუთხეების მიხედვით

კუთხე დაბოლოებით არის განსაზღვრული, ამიტომ ეს მინიშნებაა და არა წესი: ოჯახები საუკუნეების მანძილზე გადაადგილდებოდნენ.

გვარები ხელობიდან და წოდებიდან

გვარის ძირი ხშირად წინაპრის საქმიანობას ინახავს: მჭედლიშვილი და მჭედლიძე — მჭედლისგან, ბერიძე — ბერისგან, ხუციშვილი — ხუცესისგან, დეკანოიძე — დეკანოზისგან, მგალობლიშვილი — მგალობლისგან. ბევრი გვარი წინაპრის სახელიდან მოდის: გიორგაძე — გიორგიდან, დავითაშვილი — დავითიდან, ლომიძე — ლომასგან.

როგორ მოვძებნოთ წინაპრები გვარით

საქართველოს ეროვნული არქივი XIX და XX საუკუნის დასაწყისის საეკლესიო მეტრიკულ წიგნებს ინახავს. იუსტიციის სახლი საბჭოთა ჩანაწერებიდან დაბადებისა და ქორწინების მოწმობებს გასცემს. ქართული გვარი ადგილთან მჭიდროდაა დაკავშირებული, ამიტომ დაბოლოებისა და კუთხის ცოდნით ხშირად წინაპრების სოფლის პოვნაც შეიძლება. სოფელში გვარს ყველა მეზობელი იცნობს. ჩვენ არაერთხელ წაგვიყვანია სტუმრები მათი ოჯახების სოფლებში — კახეთში, იმერეთსა და რაჭაში.

თავადური საგვარეულოები

• ბაგრატიონი — სამეფო დინასტია, რომელიც თითქმის ათასი წელი მართავდა საქართველოს;
• დადიანი — სამეგრელოს მთავრები, მათი სასახლე-მუზეუმი ზუგდიდშია;
• გურიელი — გურიის მთავრები;
• ერისთავი — ტიტულიდან „ერისთავი“;
• ჭავჭავაძე — კახური საგვარეულო, წინანდლის მამულის მფლობელები;
• წერეთელი, ორბელიანი, ამილახვარი, ციციშვილი — ქართლისა და იმერეთის ძველი თავადური გვარები.

ბაგრატიონთა დინასტიის ბევრი მეფე მცხეთაში, სვეტიცხოვლის ტაძარშია დაკრძალული — მცხეთის ერთდღიანი ტური.

როგორ იწერება ქართული გვარები ლათინურად

ქართულ ასოებს ლათინურში ზუსტი შესატყვისი ყოველთვის არ აქვს, ამიტომ ერთი გვარი უცხოეთში სხვადასხვაგვარად იწერება: ძ — dz (Beridze), ჯ — j (Javakhishvili), ყ — q (Qaukhchishvili), ღ — gh (Ghambashidze), წ და ც — ts, ჭ და ჩ — ch, შ — sh. პასპორტში ოფიციალური ტრანსლიტერაცია გამოიყენება, ამიტომ საზღვარგარეთ გვარის სწორად დაწერას ხშირად სწორედ პასპორტი განსაზღვრავს.

ასოების კითხვისა და წერის წესები უცხოელებისთვის აღწერილია სტატიაში ქართული ანბანი.

გარუსებული გვარები

XIX საუკუნეში, როცა ქართველი თავადაზნაურობა რუსეთის იმპერიის აზნაურობის ნაწილი გახდა, ბევრი გვარი რუსულად გადაკეთდა: ციციშვილი → ციციანოვი, ბაგრატიონი → ბაგრატიონ, ამილახვარი → ამილახოროვი, ორბელიანი → ორბელიანოვი. ქართველი ქალისა და კაცის გვარი, ცხადია, ერთნაირია, რაც უცხოელებს ხშირად აკვირვებს. ქართულ სახელებზე წაიკითხეთ სტატია ქართული სახელები.