საქართველოს მონასტრები: 19 სალოცავი, წესები და მარშრუტები

საქართველომ ქრისტიანობა IV საუკუნეში მიიღო, მისი მონასტრები კი მუზეუმები არა, ცოცხალი სავანეებია: უმეტესობაში წირვა-ლოცვა აღევლინება, ცხოვრობენ ბერები და მონაზვნები, დღესასწაულებზე კი მომლოცველები მთელი ქვეყნიდან ჩამოდიან. სტუმრები ამ ადგილებში მუდმივად დამყავს. აქ არის ცხრამეტი მონასტერი და ტაძარი, რომლებიც მგზავრობად ღირს, და წესები, რომლებიც კარიბჭესთან უხერხულ სიტუაციას აგარიდებთ.

საქართველოს 19 მონასტერი და ტაძარი ერთ ცხრილში

მანძილები გზით არის მითითებული. მთის გზებზე ნავიგატორის მიერ ნაჩვენებ დროს დაახლოებით მეოთხედი დაუმატეთ. შემოწირულობა სანთლებისა და მოვლისთვის ნებაყოფლობითია.

ჩაცმის წესები და ეტიკეტი

• ქალებს — მუხლს ქვემოთ ქვედაბოლო, დაფარული მხრები და თავსაფარი. დიდ მონასტრებში შესასვლელთან ჩვეულებრივ აწყვია თავსაფრები და შემოსახვევი ქვედაბოლოები; პატარებში შეიძლება არ იყოს.
• მამაკაცებს — გრძელი შარვალი, ტაძარში თავსაბურავის გარეშე.
• ფოტო — ბევრ ტაძარში შიგნით გადაღება აკრძალულია ან მხოლოდ ფლეშის გარეშეა ნებადართული. თუ წარწერაა ან ბერი გთხოვთ, ტელეფონი შეინახეთ.
• სიჩუმე — წირვის დროს ტაძარში ნუ დადიხართ და საკურთხევლისკენ ზურგით ნუ დადგებით.

მამათა და დედათა მონასტრები

სტუმრებს როგორც მამათა, ისე დედათა მონასტრებში უშვებენ, ჩაცმის წესები კი ყველგან ერთნაირად მკაცრია. ჩვენი სიიდან დედათა მონასტრებია სამთავრო და ბოდბე, მამათა — შიომღვიმე, ალავერდი და დავით გარეჯის ლავრა. ზოგიერთ მამათა მონასტერში ქალებს ცალკეულ ნაწილებში, მაგალითად კელიებში, არ უშვებენ — მიჰყევით წარწერებსა და ბერების თხოვნას.

ტაძარში: პატარა წესები

სანთლებს შესასვლელთან ყიდიან; ჯანმრთელობისთვის ხატების წინ ანთებენ, გარდაცვლილთათვის — ცალკე სასანთლეზე. ნუ შეეხებით ხატებსა და ფრესკებს და წირვის დროს ხანდაზმულთათვის განკუთვნილ სკამებზე ნუ დაჯდებით. ილაპარაკეთ ჩუმად, ტელეფონი უხმო რეჟიმზე გადართეთ, თუ წირვა მიმდინარეობს, გასასვლელთან ახლოს დადექით. ყუთში მცირე შემოწირულობა სასურველია, მაგრამ არასდროს არის სავალდებულო.

თბილისთან ახლოს

ძველი დედაქალაქი მცხეთა, თბილისიდან ნახევარ საათში, ქართული მართლმადიდებლობის გულია. ჯვარი — VI საუკუნის ტაძარი მთაზე არაგვისა და მტკვრის შესართავის თავზე, ქვეყნის ერთ-ერთი საუკეთესო ხედით; მასზე ცალკე ჯვრის მონასტრის ტური ₾145-დან არსებობს. სვეტიცხოველი — XI საუკუნის საკათედრო ტაძარი, სადაც გადმოცემით უფლის კვართი ინახება. სამთავრო — დედათა მონასტერი XI საუკუნის ტაძრით, სადაც საქართველოს პირველი ქრისტიანი მმართველები, მირიან მეფე და ნანა დედოფალი განისვენებენ. სამივე UNESCO-ს ძეგლია. როგორ გავატაროთ აქ დღე, ვწერ სტატიაში მცხეთა თბილისიდან, რეგიონზე კი — გვერდზე მცხეთა-მთიანეთი.

შიომღვიმე კირქვის კანიონშია, მცხეთიდან 10 კმ-ში. VI საუკუნეში ის ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთ-ერთმა, წმინდა შიომ დააარსა, და მისი გამოქვაბული კელია დღემდეა შემორჩენილი. აქ ჯვარზე ბევრად ნაკლები ხალხია. ბეთანია — XII საუკუნის პატარა მონასტერი ტყეში, თბილისის სამხრეთ-დასავლეთით, ცნობილი თამარ მეფის ფრესკით. გზა ვიწრო და ცუდია — მაღალი კლირენსის მანქანა გამოგადგებათ.

აღმოსავლეთი: კახეთი და უდაბნო

დავით გარეჯა — VI საუკუნის გამოქვაბულ მონასტერთა კომპლექსი ნახევრად უდაბნოში, აზერბაიჯანის საზღვართან. ქვემოთ მოქმედი ლავრა და ბილიკი უდაბნოს ფრესკებიანი კლდის კელიებისკენ საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე უჩვეულო მოგზაურობას ქმნის. ბილიკის, სიცხისა და საზღვრის შესახებ დეტალები — ჩემს დავით გარეჯის გზამკვლევში, წასვლა კი შეიძლება ექსკურსიით დავით გარეჯაში ₾225-დან.

ბოდბე — დედათა მონასტერი სიღნაღიდან 2 კმ-ში, სადაც წმინდა ნინოა დაკრძალული, რომელმაც საქართველოში ქრისტიანობა იქადაგა; ციცაბო კიბე წყაროსკენ ეშვება. ალავერდი — XI საუკუნის საკათედრო ტაძარი, საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი, კავკასიონის ფონზე, ეზოში ძველი მარნით. ნეკრესი — VI საუკუნის მონასტერი მთის ფერდობზე ალაზნის ველის თავზე, სადაც კლაკნილი გზა ადის. ბოდბე შედის კახეთის ექსკურსიაში ₾170-დან; დანარჩენების მარნებთან შესათავსებლად ნახეთ ჩემი კახეთის გზამკვლევი.

მთები და სამხრეთი

გერგეტის სამება — XIV საუკუნის ტაძარი 2170 მ სიმაღლეზე სტეფანწმინდის თავზე, მყინვარწვერის ფონზე — საქართველოს ყველაზე ცნობილი ღია ბარათი. შედის ყაზბეგის ექსკურსიაში ₾175-დან; სხვა გაჩერებები — სტატიაში რა ვნახოთ ყაზბეგში.

ვარძია — თამარ მეფის ეპოქის XII საუკუნის გამოქვაბული მონასტერი, მტკვრის თავზე კლდეში ნაკვეთი. ეს ამ სიიდან ერთადერთი ადგილია ბილეთით — ₾15. როგორ მივიდეთ, წერია ჩემს ვარძიის გზამკვლევში; გზად შეგიძლიათ ნახოთ რაბათი და ხერთვისი — იხილეთ სტატია საქართველოს ციხე-სიმაგრეები. ტური — ვარძიის ექსკურსია ₾295-დან.

დასავლეთ საქართველო

გელათი 1106 წელს დავით აღმაშენებელმა დააარსა, როგორც საქართველოს ოქროს ხანის მონასტერი და აკადემია. ის UNESCO-ს ძეგლია, XII საუკუნის მოზაიკითა და მოხატული ინტერიერით. კიდევ ერთი მონასტერი, მოწამეთა, მდინარის თავზე დგას, ქუთაისიდან 6 კმ-ში. ორივე ქუთაისთან ერთად ერთ დღეში ეტევა: მარშრუტი — ჩემს სტატიაში ქუთაისი თბილისიდან, ტური კი — ქუთაისის ტური თბილისიდან ₾183-დან.

გელათი უფრო ახლოდან

გელათი ხანმოკლე გაჩერებაზე მეტს იმსახურებს. მეფე დავით აღმაშენებელმა ის 1106 წელს მონასტრად, აკადემიად და სამეფო საძვალედ დააარსა, და გადმოცემით, ის მონასტრის კარიბჭის ქვეშ განისვენებს, რომ ყველა შემსვლელმა მის საფლავს გადააბიჯოს. მთავარ, ღვთისმშობლის ტაძარში აფსიდს ახედეთ: XII საუკუნის მოზაიკა ღვთისმშობლითა და ყრმით საქართველოში ერთ-ერთი საუკეთესოა. კედლები უფრო გვიანდელი ფრესკებითაა დაფარული, მათ შორის ქართველი მეფეების პორტრეტებით. სულ მცირე ერთი საათი დაუთმეთ.

ტაძრები თავად თბილისში

დასაწყებად დედაქალაქიდან გასვლა არ არის საჭირო. სამი ტაძარი ერთ გასეირნებაში ქართული ქრისტიანობის მთელ ისტორიას გაჩვენებთ:

• ანჩისხატი — თბილისის უძველესი შემორჩენილი ეკლესია, 522–534 წლების ბაზილიკა, აგებული დაჩი უჯარმელის მეფობისას. XV–XVII საუკუნეების ომებში არაერთხელ დაანგრიეს და აღადგინეს, მაგრამ ძველი ქვის კედლები დღემდე დგას, თავისუფლების მოედნიდან რამდენიმე წუთში.
• სიონის ტაძარი — ძველ ქალაქში; აქ ინახება საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი სიწმინდე, წმინდა ნინოს ვაზის ჯვარი. 2004 წლამდე ის პატრიარქის მთავარი საკათედრო ტაძარი იყო.
• წმინდა სამება — აშენდა 1995–2004 წლებში და წმინდა გიორგის დღეს, 2004 წლის 23 ნოემბერს აკურთხეს. ეს მსოფლიოს ერთ-ერთი უმაღლესი მართლმადიდებლური ტაძარია და ქალაქის თითქმის ყველა წერტილიდან ჩანს.

კიდევ შვიდი მონასტერი და ტაძარი მთავარი მარშრუტების გვერდით

ზედაზენი

ტყიან ქედზე მცხეთის თავზე, არაგვის მარცხენა ნაპირზე. 540-იან წლებში წმინდა იოანე ზედაზნელმა, ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთ-ერთმა, აქ მონასტერი წარმართული კერპის ადგილას დააარსა. მთავარი ტაძარი იოანე ნათლისმცემლის VIII საუკუნის ბაზილიკაა. ხედი მცხეთასა და მდინარეების შესართავზე ჯვრიდან ხედს არ ჩამოუვარდება, ხალხი კი გაცილებით ნაკლებია.

იყალთო

თელავიდან დაახლოებით 10 კმ-ში დასავლეთით. მონასტერი VI საუკუნის ბოლოს წმინდა ზენონმა, კიდევ ერთმა ასურელმა მამამ, დააარსა. 1106 წელს, დავით აღმაშენებლის დროს, არსენ იყალთოელმა აქ აკადემია გახსნა — გელათთან ერთად შუა საუკუნეების საქართველოს ორი დიდი სკოლიდან ერთ-ერთი. 1616 წელს შაჰ-აბასის ჯარმა ის გადაწვა; აკადემიის ნანგრევები ტაძრის გვერდით დგას.

ახალი შუამთა

XVI საუკუნის მოქმედი დედათა მონასტერი თელავის დასავლეთით, გომბორის ტყიან მთებში, რომელიც დედოფალმა თინათინმა დააარსა. შიგნით XVI საუკუნის ფრესკებია, მათ შორის მეფე ლევან II-ის, დედოფალ თინათინისა და მათი ვაჟის, გიორგის, პორტრეტები. ახლოს, ტყეში, უფრო ძველი მონასტერი, ძველი შუამთა დგას.

საფარა

ახალციხიდან დაახლოებით 12 კმ-ში სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხეობის თავზე ფერდობზე. მონასტერი სულ მცირე IX საუკუნიდან არსებობს და თორმეტი ეკლესია აქვს. უდიდესი, წმინდა საბას ეკლესია, ბექა ჯაყელმა ააშენა; შიგნით XIV საუკუნის შესანიშნავი ფრესკებია. მისი ნახვა ახალციხის რაბათის ციხესთან ერთად მოსახერხებელია.

მარტვილი (ჭყონდიდი)

გორაზე მარტვილში, სამეგრელოში. პირველი ეკლესია აქ VII საუკუნის ბოლოს წმინდა მუხის ადგილას ააშენეს — „ჭყონდიდი“ მეგრულად „დიდ მუხას“ ნიშნავს. X საუკუნეში მონასტერი საეპისკოპოსო კათედრა და დასავლეთ საქართველოს განათლების ცენტრი გახდა. მარტვილის კანიონამდე აქედან ახლოა.

ნიკორწმინდა, რაჭა

1010–1014 წლების ტაძარი, აგებული ბაგრატ III-ის, გაერთიანებული საქართველოს პირველი მეფის, დროს და წმინდა ნიკოლოზისადმი მიძღვნილი. ფასადები ქვეყანაში ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი ქვის ჩუქურთმითაა დაფარული, შიგნით ფრესკები XVII საუკუნისაა. რაჭამდე გრძელი გზაა, ამიტომ ვიზიტი რეგიონში ღამის გათევით დაგეგმეთ.

უბისა, იმერეთი

პატარა მონასტერი თბილისსა და ქუთაისს შორის გზაზე. წმინდა გიორგის ეკლესიაში შემორჩენილია XIV საუკუნის ბოლოს მხატვარ დამიანეს ფრესკების ციკლი — მათ შორის სამყაროს შექმნა, ხარება და საიდუმლო სერობა. კარგი გაჩერებაა, თუ დასავლეთისკენ მიდიხართ.

რა ვნახოთ ახლოს

როდის წავიდეთ: სეზონები და დღესასწაულები

გაზაფხული და შემოდგომა ყველაზე კომფორტულია: დავით გარეჯაში ზაფხულში პაპანაქებაა, გერგეტამდე კი ზამთარში შეიძლება ვერ მიხვიდეთ, როცა თოვლი ჯვრის უღელტეხილს კეტავს. მცხეთის, კახეთისა და ქუთაისის მონასტრები მთელი წელი ღიაა. დღესასწაულებზე განსაკუთრებული ატმოსფეროა, მაგრამ ხალხიც ძალიან ბევრია: 14 ოქტომბერი — სვეტიცხოვლობა მცხეთაში, 23 ნოემბერი — გიორგობა, წმინდა გიორგის დღე, რომელსაც მთელი ქვეყნის ეკლესიებში აღნიშნავენ. სააღდგომო წირვა მთელი ღამე გრძელდება. შემოდგომის მარშრუტები — სტატიაში საქართველო ოქტომბერში.

ქრისტიანობა საქართველოში მოკლედ

საქართველო IV საუკუნეში ერთ-ერთი პირველი ქრისტიანული სახელმწიფო გახდა, როცა კაბადოკიელმა წმინდა ნინომ მეფე მირიან III და დედოფალი ნანა მოაქცია. მათი საფლავები სამთავროშია, თავად ნინო კი ბოდბეში განისვენებს. VI საუკუნეში ცამეტი ასურელი მამა მოვიდა და სამონასტრო ტრადიციას ჩაუყარა საფუძველი: შიომღვიმე, ზედაზენი, იყალთო და დავით გარეჯა მათგან იწყება. ოქროს ხანა XI–XIII საუკუნეებში, დავით აღმაშენებლისა და თამარ მეფის დროს დადგა: ეს გელათის, ვარძიისა და დღევანდელი სახით სვეტიცხოვლის ეპოქაა.

დღეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ქვეყანაში ერთ-ერთი ყველაზე სანდო ინსტიტუტია, კვირაობით და დღესასწაულებზე კი ტაძრები სავსეა. ამიტომაა მონასტრები ცოცხალი: ნახავთ ოჯახებს სანთლებით, სტუდენტებს და ბაღში მომუშავე ბერებს.

როგორ „წავიკითხოთ“ ქართული ტაძარი

• ბაზილიკა — წაგრძელებული დარბაზი ორფერდა სახურავით, უძველესი ტიპი. მაგალითი — ანჩისხატი თბილისში.
• „ჯვრის ტიპის“ ოთხაფსიდიანი ტაძარი — ოთხი აფსიდი ცენტრალური გუმბათის ირგვლივ. ჯვარს მთელ ქვეყანაში იმეორებდნენ, იმავე გეგმითაა აგებული კვეტერა კახეთში.
• ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარი — ჯვრის ფორმის გეგმა მაღალი ყელითა და კონუსით, კლასიკური ქართული სილუეტი: სვეტიცხოველი, ალავერდი, გელათი.
• კლდეში ნაკვეთი მონასტერი — კლდეში გამოკვეთილი სენაკები, სამლოცველოები და სატრაპეზოები: ვარძია და დავით გარეჯა.

გარედანაც დააკვირდით: ფანჯრების ირგვლივ ნაკვეთი ქვის ჯვრები, ვაზი და ცხოველები დამახასიათებელია, შიგნით კი ფრესკებზე ხშირად ის მეფეები არიან გამოსახული, ვინც მშენებლობა დააფინანსა.

როგორ მივიდეთ მანქანის გარეშე

• მცხეთა — მარშრუტკა თბილისიდან ₾3 ღირს და დაახლოებით 30 წუთი მიდის, Bolt — ₾20–30. ჯვარი ქალაქგარეთ, მთაზე დგას, ზევით ტაქსით ასვლა ჯობია.
• ბოდბე — სიღნაღამდე მარშრუტკით (₾8–10), შემდეგ ფეხით ან მოკლედ ტაქსით.
• გერგეტი — მარშრუტკა სტეფანწმინდამდე (₾15), შემდეგ დაახლოებით საათნახევარი ფეხით ან ჯიპით ტაძრამდე.
• გელათი და მოწამეთა — ქუთაისიდან ტაქსით, ორივემდე დაახლოებით თხუთმეტი წუთია.
• დავით გარეჯა, ვარძია, ნეკრესი, საფარა — პრაქტიკულად მხოლოდ მანქანით ან ტურით.

მარშრუტები ერთი დღისთვის

• ნახევარი დღე: ჯვარი, სვეტიცხოველი და სამთავრო.
• დღე მცხეთის შემოგარენში: მცხეთა და შიომღვიმე.
• კახეთი: ბოდბე და სიღნაღი, ან ალავერდი და ნეკრესი მარანთან ერთად.
• უდაბნო: დავით გარეჯა — უმჯობესია გაზაფხულზე ან შემოდგომაზე, ზაფხულში ძალიან ცხელა.
• მთები: ანანური და გერგეტი ყაზბეგისკენ მიმავალ გზაზე.

მეტი იდეისთვის ნახეთ რა სანახავია საქართველოში.